Neurode - Nowa Ruda wczoraj i dziś
Neurode - gestern und heute

| STRONA GŁÓWNA | WSTĘP | WIADOMOŚCI OGÓLNE O NOWEJ RUDZIE |
| NOWA RUDA WCZORAJ I DZIŚ | OKOLICE NOWEJ RUDY WCZORAJ I DZIŚ | SEDLUNG GABRESGRUND CZYLI ORKANY |
| NOWA RUDA NA STARYCH FOTOGRAFIACH I WIDOKÓWKACH | LINKI |

NOWA RUDA I RODZINA VON STILLFRIED


          Według tradycji rodzinnej, ale także śląskiego historyka Sinapiusa, początki rodu von Stillfried sięgają 896 r., kiedy to z Czech do Bawarii przybył książę Stoymir czy też Stilfrid. Czeski historyk Dobrovsky historię o Stoymirze zalicza do bajek, nie wspomina o nim również kronikarz Kosmas. W kronice Conversio Bajuariorum et Carantorum, traktującej o czasach Karola Wielkiego, autor wymienia Ztoimara, a w dalszej jej części Zpoimara. Z kolei bardzo stara, czeska opowieść ludowa mówi o "Księciu Stilfridzie i jego synu Brunswiku". W okolicach Litomyśla znajduje się jedyna w Czechach wieś nazywająca się niegdyś Stillfried.
          Zapewne najstarszy dokument wymieniający nazwisko Stillfriedów wystawiony został 15 lipca 1045r. przez króla Henryka III. Na Śląsku rodzina była notowana już w pierwszej połowie XIV w. W 1329 r. wymieniono Conradusa Stillefrita we Wrocławiu, a w 1347 r. Hermanna von Rednitz (Radtoniyz?), który otrzymał lenno rycerskie w Tłumaczowie na ziemi kłodzkiej. Od tego czasu rodzina ta przez kilka wieków związana była z dziejami Śląska, a przede wszystkim Sudetów. Ponieważ w średniowieczu rodzina ta posiadała w okolicy Podiebradów (Czechy) wieś Ratěnice (Ratienicz, Rettnitz, Rattonitz), pisała się Stillfried und Rattonitz.

Herb rodu von Stillfried


          Do pierwszych lat XIX w. Stillfriedowie najwięcej majątków posiadali w Kłodzkiem, głównie w okolicach Nowej Rudy. W 1472 r. ks. ziębicki, a jednoczeąnie hrabia kłodzki Henryk Starszy z Podiebradów nadał miasto z otaczającymi je wsiami Georgowi von Stillfried, ożenionemu z Anną von Donyn (Dohna), córką ostatniego właściciela dóbr noworudzkich. Rozpoczął się szybszy rozwój gospodarczy miasta i okolicy (m.in. górnictwa węgla kamiennego), czego nie zahamowały niepokoje na tle religijnym, jakie miały miejsce w pierwszej połowie XVII w. Część rodziny Stillfriedów pozostała przy wyznaniu katolickim, natomiast Bernhard I von Stillfried, który w 1615 r. odziedziczył majątek noworudzki, opowiedział się po stronie protestantów i, jak większość stanów śląskich, znalazł się po stronie elektora palatyńskiego Fryderyka, w 1619 r. wybranego na króla czeskiego. Nowa Ruda stała się ośrodkiem anabaptyzmu i szwenckfeldyzmu. Kiedy w pierwszej połowie 1 622 r. Bernhard hr. von Thurn wkroczył na ziemię kłodzką, w maju zajął również Nową Rudę. Bernharda I zaś i jego syna uwięziono i osadzono w kłodzkim więzieniu. Zwolniono ich dopiero po złożeniu okupu w wysokości 12 tys. talarów. A kiedy w 1625 r. cesarski wyrok konfiskował wszystkie posiadane lenna i połowę własnych dóbr, Bernahard I wrócił na łono Kościoła katolickiego i rozpoczął starania o zwrot majątku.


          W połowie XVIII w., a więc w okresie wojen śląskich, przedstawiciele rodziny von Stillfried reprezentowali różne opcje polityczne. Maria Anna von Stillfried, na przykład, uczestniczyła 20 lutego 1742 r. w akcie złożenia hołdu królowi pruskiemu Fryderykowi II. Jej synowie Johann Stephan i Emmanuel Joseph byli po stronie austriackiej, natomiast ich bracia - Augustin, Franz Ignaz oraz Michael Raymund po stronie pruskiej. Ten ostatni był uczestnikiem wielu kampanii pruskich, walcząc m.in. pod Kamienną Górą, Dobromierzem i Kotliskami. Po wcześniejszych podziałach dóbr między braci, 1 czerwca 1773 r. Michael Raymund otrzymał od króla potwierdzenie lennego prawa do majątku i stał się jedynym właścicielem noworudzkich dóbr, koncentrując się teraz na systematycznym powiększaniu włości.
          W latach 1783-1785 nabył dobra od Josepha barona von Larisch (Bieganów, Borek, Drogosław, część Ludwikowic Kł., Mikołów, Sowin, Świerki, Zagórzyn), Friedricha hr. von Bellegarde (Szczytna), Wilhelminy hr. von Starhemberg (Szczerba) i Antona hr. von Leslie (Czermna). Dzięki temu w jego rękach znalazła się trzecia część powierzchni ziemi kłodzkiej. Z inicjatywy Michaela Raymunda tworzono również nowe kolonie, jak np. Markgrund i Eulenburg. Zmarł w Szczytnej 21 lutego 1796 r., a jego dobra zostały podzielone. Johann Joseph II von Stillfried już dwa lata wcześniej otrzymał Czermną i Ludwikowice Kł., a Nowa Ruda znalazła się w rękach Friedricha Augusta, który 9 lipca 1810 r. swoje ziemie, oprócz Ludwikowic Kł., sprzedał szwagrowi brata, Antonowi hr. von Magnis z Bożkowa. W ten sposób zakończył się kilkuwiekowy okres władztwa rodziny von Stillfried nad Nową Rudą i jej okolicami. W 1822 r. Wilhelm von Stillfried, syn Friedricha Augusta, odkupił Drogosław, ale już w 1835 r. sprzedał ten niewielki majątek, ostatni należący do tego rodu w hrabstwie kłodzkim.
          W centrum Nowej Rudy stoi pałac, który przez ponąd trzy stulecia był rezydencją Stillfriedów. jego początki sięgają XIV w., bowiem w tym miejscu znajdował się dwór Hannusa Wustehube, w 1352 r. sprzedany Hanselowi Donyn. Zniszczony podczas wojen husyckich został odbudowany, a następnie rozbudowany w połowie XVI w. , Wypalony w 1622 r., w czasie wojny trzydziestoletniej, rozbudowany został w latach 1655-1665. Efektem tej rozbudowy było duże założenie wokół wewnętrznego dziedzińca z centralnie usytuowaną wieżą, którą rozebrano w 1730 r.

Noworudzki zamek widok od tyłu


          Ostatnia poważna rozbudowa noworudzkiego zamku odbyła się w 1 796 r. Wyburzono wtedy ciąg zabudowań przed starym zamkiem, dobudowano dwukondygnacyjną salę reprezentacyjną z ozdobną fasadą i rozbudowano północne skrzydło. W ten sposób powstała późnobarokowa rezydencja, która jednak już od 1810 r. nie była zamieszkana przez nowych właścicieli, którzy rezydowali w Bożkowie. Pałac jest murowaną, dwu- i trójkondygnacyjną budowlą z ryzalitem na osi, nakryty dachami mansardowymi. Pięcioosiowy ryzalit z centralnie usytuowaną sienią zdobią podwójne pilastry, wsparte na boniowanym parterze, podtrzymujące gzyms i balustradę.
          O tym, jak wyglądały wnętrza pałacu, dowiadujemy się z opisu panny von Bychelberg, która w latach 1770-1800 była damą do towarzystwa Karoline von Stillfried. W narożniku na piętrze, od strony Włodzicy, znajdowała się sala jadalna z sześcioma oknami, nazywana też Salą Przodków. Ogrzewał ją marmurowy kominek oraz piec, którego barwne kafle zdobiły ilustracje z Pisma Świętego. Na ścianach wisiało pięć portretów naturalnej wielkości, przedstawiających Stoimira, Libuszę i Przemysła oraz Bernharda III i Michaela Raymunda barona von Stillfried. Pośrodku sali stał wielki, owalny stół dębowy, a wokół niego bogato zdobione snycerką, złocone krzesła. Z salą przodków sąsiadował Pokój Czerwony, którego ściany zdobiły portrety m.in. cesarza Karola VI i jego żony Elżbiety oraz Józefa I i małżonki Amalii. W narożniku tego samego skrzydła znajdował się Pokój Muzyczny z plafonem przedstawiającym Muzykę i sceny mitologiczne. W sąsiednim Pokoju Bilardowym, usytuowanym w skrzydle frontowym, wisiały dwa wielkie obrazy holenderskich mistrzów, należące wcześniej do generała-majora Ludwiga hr. von Stillfried w Poczdamie.
          W północno-zachodniej części pałacu, od strony Włodzicy, znajdowały się dwie duże sale, każda z pięcioma oknami. Jedna z nich to sypialnia z dużym, zielonym piecem zdobionym figurami. Oczywiście najważniejszym sprzętem było łoże baronowej Karoline, którego baldachim wykonany był z zielonego adamaszku. Była tam również serwantka, toaletka i lustro, a na ścianach wisiało 12 niewielkich portretów autorstwa Marii Anny baronowej von Stillfried de domo hr. von Salburg, oprawionych w złote ramy. Z sypialnią sąsiadował pokój mieszkalny barona Michaela Raymunda.
          Ogrzewał go stary, malowany piec, w niszy okiennej stał fotel, na środku owalny stół, przy ścianie kanapa z wysokim oparciem, a nad nią zegar na konsoli. W pokoju, wypełnionym rzędem krzeseł, stało malowane biurko ze złoconymi okuciami, a na konsoli czarna, japońska skrzynia, również ze złoconymi okuciami. Była tam również szafa z bronią oraz stół zastawiony japońską porcelaną. Z pokoju tego prowadziły tajne schody na parter, gdzie znajdowały się pomieszczenia kancelarii, pokój urzędu rentowego i kuchnia, a w części południowo-zachodniej wielka sala ogrodowa i pokoje gościnne. W ryzalicie frontowym usytuowano dwukondygnacyjną Wielką Salę (dł. 17,20 m, szer. 9,60 m, wys. 7,50 m), z którą sąsiadował pokój kobiet i kaplica.

Na podstawie artykułu:
Romualda M. Łuczyńskiego
"Nowa Ruda i rodzina von Stillfried"
Sudety nr 1/34/styczeń 2004

Przygotował:
Syrioosh